Παυσανία Περιγραφή

Ο Παυσανίας ήλθε στην Σικυώνα από την Κόρινθο. Κοντά στην Πύλη της πόλης, είδε μία πηγή της οπoίας το νερό έβγαινε από την οροφή σπηλαίου και για αυτόν τον λόγο ονομαζότανε "Στάζουσα".
Πολλές γνώμες έχουν διατυπωθεί για την τοποθεσία της Στάζουσας πηγής. Κατά την γνώμη μας, η πηγή ήταν εκεί όπου είναι η σημερινή πηγή της Μικρής Βρύσης, και αυτά είναι τα επιχειρήματα μας.
Στο ανατολικό τμήμα του οροπεδίου υπήρχαν, όπως και σήμερα, δύο πιθανές είσοδοι για να εισέλθει κανείς στην πόλη, από τον δρόμο που ο Παυσανίας ερχότανε.  Η Ιερά Πύλη και ο δρόμος από την Μικρή Βρύση που οδηγεί στο οροπέδιο. Εφόσον ο Παυσανίας δεν μπήκε από την Ιερά Πύλη, την οποία αναφέρει μόνο αργότερα στην περιγραφή του, η είσοδος που απομένει πρέπει να είναι αυτή της Μικρής Βρύσης, όπου και υπάρχει το μονοπάτι μέχρι σήμερα (δίπλα στο εκκλησάκι του Αγίου Αθανάσιου), για να ανέβει κανείς στο οροπέδιο.  Αυτή η είσοδος, εξηγεί και το γεγονός, ότι αρχίζει την περιγραφή του από την Ελληνιστική Ακρόπολη.
Μία πιθανή είσοδος του Παυσανία από την βορειοδυτική πλευρά του οροπεδίου πρέπει να αποκλεισθεί, ο λόγος είναι ότι στο σημείο αυτό δεν υπάρχουν ίχνη σπηλαίων και πηγών, δεύτερον θα είχε δει το Στάδιο, το οποίο δεν αναφέρει καθόλου στην περιγραφή του, και τρίτον είναι μία αφύσικη είσοδος, διότι ο Παυσανίας ερχότανε από την ανατολή (Κόρινθος), και όχι από την δύση.  Η υπόλοιπη πλευρά του οροπεδίου είναι ανέφικτη. Μία άλλη τοποθεσία που πιθανόν να υπήρχε είσοδος, είναι στη χαράδρα στο κέντρο της ανατολικής πλευράς του οροπεδίου, η οποία όμως δεν ήταν ακριβώς στον δρόμο του, έχει μεν μεγάλο σπήλαιο, αλλά το έδαφος είναι πολύ απόκρημνο και δύσκολο να το ανέβεις και αν ο Παυσανίας ήλθε από εδώ θα είχε αρχίσει την περιγραφή του από την Αγορά και όχι από την Ελληνιστική Ακρόπολη. 
Ο Παυσανίας αρχίζει την περιγραφή του από την Ελληνιστική Ακρόπολη, στην οποία βρίσκει τον ναό της Ακραίας Τύχης και λίγο παρακάτω τον ναό των Διοσκούρων. Τα αγάλματα των Θεών και στους δύο ναούς ήταν ξύλινα.
Κατεβαίνοντας από την Ακρόπολη, ήλθε στο Θέατρο και στην σκηνή είδε το άγαλμα του Άρατου, γιου του Κλεινία, να κρατάει ασπίδα.
Από εκεί, επισκέφθηκε τον κοντινό ναό του Διόνυσου, του οποίου το άγαλμα ήταν φτιαγμένο από χρυσό και ελεφαντοστούν και περιστοιχιζότανε από Βάκχες, σκαλισμένες σε άσπρο μάρμαρο.
Βαδίζοντας προς την Αγορά, στα δεξιά του, είδε τον κατεστραμμένο ναό της Αρτέμιδος Λιμναίας, έναν πολύ αρχαίο ναό. Αυτός σήμερα έχει ταυτισθεί με την ανασκαφή ερειπίων ναού, που βρίσκεται απέναντι από τα Ρωμαϊκά Λουτρά (Μουσείο). Το όνομα της Αρτέμιδος "Λιμναία" φανερώνει, ότι εκείνους τους χρόνους υπήρχε άφθονο νερό στο οροπέδιο, όπως και η διοχέτευση του Θεάτρου μαρτυρεί. Ο Διόδωρος το διαπιστώνει.
Σε μικρή απόσταση από τον ναό της Αρτέμιδος και στην είσοδο της Αγοράς, ήταν το Ιερό της Πειθούς, ο επονομαζόμενος Τόπος του Φόβου, όπου ο Απόλλων και η Άρτεμις ήλθαν εδώ, αφού σκότωσαν τον πύθωνα στους Δελφούς. Το διπλανό τέμενος των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, ήταν κάποτε το σπίτι του τυράννου Κλέοντος.
Ο ναός του Απόλλωνος στην αγορά, όπου η πομπή από τον ποταμό Σύθα τερμάτιζε, είχε κτισθεί από τον Προίτο, για χάρη των θυγατέρων του οι οποίες ανέρρωσαν από τρέλα. Μέσα στο Ιερό του ναού, την αρχαία εποχή, φυλάγονταν διάφορα πολύτιμα αντικείμενα.
Κοντά στον "Τόπο του Φόβου" υπήρχε το Ηρώο του Άρατου.
Ο Παυσανίας τώρα βαδίζοντας μέσα στην αγορά, είδε τον βωμό του Ίσθμιου Ποσειδώνος και δίπλα του τα συμβολικά αγάλματα του Δία Μειλίχιου και της Αρτέμιδος Πατρώας, του μεν Δία σε μορφή πυραμίδας, της δε Αρτέμιδος σαν στήλη.  
Από εκεί πήγε στο κοντινό Βουλευτήριο το οποίο σύμφωνα  με τις ανασκαφές που έχουν γίνει, ήταν ένα τετραγωνικό κτίριο (40μ χ 41μ). Είχε δεκαέξι κίονες στο εσωτερικό για την υποστήριξη της οροφής. Σε μεταγενέστερους χρόνους μετατράπηκε σε λουτρά.
Δίπλα στο Βουλευτήριο υπήρχε η μεγάλη Στοά, την οποίαν ο Κλεισθένης έκτισε από τα λάφυρα του Ιερού πολέμου, όπως ο Παυσανίας αναφέρει. Το κτίριο, το οποίο έχει ανασκαφεί σήμερα, χρονολογείται από τους Ελληνιστικούς χρόνους και ο Παυσανίας δεν μπορεί να είναι σωστός, εκτός αν αυτό είχε ξαναχτιστεί. Οι διαστάσεις του κτιρίου ήταν 106μ χ 6μ και είχε 47 δωρικούς κίονες και στο εσωτερικό 24 Ιωνικούς κίονες. Στο εσωτερικό υπήρχαν 20 δωμάτια του ιδίου μεγέθους, τα οποία χρησιμοποιούντο σαν μαγαζιά.  
Πλησίον ήταν το πελώριο χάλκινο άγαλμα του Διός, έργο του Λύσιππου και δίπλα του το επίχρυσο άγαλμα της Αρτέμιδος και όχι μακριά από αυτά ο κατεστραμμένος από φωτιά πολύ παλαιός ναός του Απόλλωνος Λυκείου. Μέσα στο ιερό φυλάγονταν ο φλοιός του δένδρου με τον οποίο ο Απόλλων βοήθησε τους Σικυώνιους να δηλητηριάσουν τους λύκους. Εδώ ήταν επίσης και τα χάλκινα αγάλματα των θυγατέρων του Προίτου.
Τα τελευταία αγάλματα της αγοράς που ο Παυσανίας περιγράφει είναι το κολοσσιαίο χάλκινο άγαλμα του Ηρακλή(Αναπαυόμενου) φτιαγμένο από τον Λύσιππο το 320 π.Χ., σε ηλικία εβδομήντα ετών, και ο Ερμής Αγοραίος.  
Ο Παυσανίας συνεχίζει την περιγραφή του επισκεπτόμενος το Γυμνάσιο της Αγοράς, στο οποίο βρισκότανε ένα ακόμη άγαλμα του Ηρακλή φτιαγμένο από τον Σκοπά, πλησίον ήταν το Ιερό του Ηρακλή, του οποίου η περίβολος ήταν γνωστή ως "Παιδιζοί", χώρος όπου έπαιζαν τα παιδιά. Το άγαλμα του Ηρακλή ήταν φτιαγμένο από ξύλο, από τον Λαφαή της Φλειούς, σε πολύ αρχαίους χρόνους.
Λίγο μακρύτερα ήταν το Ιερό του Ασκληπιού, και μέσα στον ναό ήταν τοποθετημένο το χρυσελεφάντινο άγαλμα του θεού, φτιαγμένο από τον Κάλαμι της Σικυώνος.  Μέσα στο ίδιο Ιερό υπήρχε ένας άλλος ναός, του Απόλλωνα Καρνείου και του Ύπνου, του οποίου μόνο το κεφάλι είχε διασωθεί. Ο Παυσανίας δεν είδε το άγαλμα του Απόλλωνα Καρνείου, διότι απαγορευότανε η είσοδος σε όλους, εκτός από τους ιερείς.
Κοντά στο ιερό του Ασκληπιού ήταν και ο ναός της Αφροδίτης, στον οποίο υπήρχε το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς, φτιαγμένο από τον Κάναχο της Σικυώνος. Στην αυλή του ναού αυτού φύτρωνε το σπάνιο φυτό "παιδέρως", από το οποίο έφτιαχναν τις φημισμένες γιρλάντες "ιάκχαι".
Οι Σικυώνιοι είπαν στον Παυσανία, ότι ο παιδέρως εκτός από αυτό το μέρος δεν φύτρωνε πουθενά αλλού. Μέσα στο ιερό βρισκότανε επίσης το άγαλμα της Αντιόπης, μητέρας του Αμφίων και Ζήθου, και παιδιά του βασιλιά της Σικυώνος, Εποπέου.
Ο Παυσανίας ανεβαίνοντας στο Γυμνάσιο του Κλεινία, στα δεξιά του είδε το ιερό της Αρτέμιδος Φεραίας, το άγαλμα της θεάς κατασκευασμένο από ξύλο το είχαν φέρει από τις Φερές. Στο Γυμνάσιο επίσης υπήρχαν οι προτομές του Ηρακλή και της Αρτέμιδος.
Τέλος ο Παυσανίας κατευθύνθηκε προς την Ιερά Πύλη που ήταν στο ανατολικό μέρος του οροπεδίου, πλησίον της οποίας ήταν η Αρχαία Ακρόπολη.  Το πρώτο κτίσμα που επισκέφθηκε κοντά στην Πύλη ήταν ο πολύ μεγάλος ναός της Αθηνάς, που είχε κτισθεί από τον Εποπέα και ο οποίος είχε ταφή μπροστά στον βωμό. Ο ναός ήταν κατεστραμμένος και μόνο ο βωμός παρέμενε. 
Κοντά στον τάφο του Εποπέου ήταν και οι Αποτρόπαιοι Θεοί (οι αποτρέποντας τις κακοτυχίες, άσχημο καιρό, κλπ.). Το διπλανό ιερό του Απόλλωνος και Αρτέμιδος το είχε φτιάξει επίσης ο Εποπεύς. Κοντά σε αυτό, ήταν το ιερό της Ήρας αφιερωμένο από τον Άδραστο.  Ο Παυσανίας δεν είδε αγάλματα σε κανένα από αυτά. Πίσω από το ιερό της Ήρας ήταν ο βωμός του Πάνα και του Ηλίου, φτιαγμένα από άσπρο μάρμαρο.  
Ο Παυσανίας τώρα κατέβηκε από το οροπέδιο προς την πλαγιά του ανατολικού μέρους, για να επισκεφθεί το ιερό της Δήμητρας, το οποίο είχε αφιερωθεί από τον Πλεμναή, σαν ευχαριστία στην θεά που απέκτησε γιο.
Ανεβαίνοντας ξανά στο οροπέδιο και κοντά στο ιερό της Ήρας, είδε ένα ακόμη ναό του Καρνείου Απόλλωνος. Μόνο οι κολώνες είχαν απομείνει, όπως και στον ναό της Ήρας Προδρομίας, ο οποίος είχε κτισθεί από τον Φαλκή, γιο του Τεμένου, ο οποίος είχε ισχυρισθεί ότι η Ήρα τον είχε οδηγήσει στον δρόμο της Σικυώνος. 
Από εκεί ο Παυσανίας έφυγε από την πόλη, με κατεύθυνση προς την Τιτάνη.